Μαλλιαροί, πονηροί και άσχημοι οι γνωστοί σε όλους μας καλικάντζαροι έρχονται κάθε χρόνο απρόσκλητοι στις γιορτές και προκαλούν ζημιές!

Καλικάντζαροι ή «Καλοκυράδες», «Σκαντζάρια», «Καλκάνια», «Καλιοντζήδες» και «Κωλοβελόνηδες» είναι μόνο μερικά από τα αστεία ονόματα τους, ενώ ιστορίες για αυτούς δεν έχουν τελειωμό όπως και οι ίδιοι!

Ποια είναι η καταγωγή τους;

Η αρχή του μύθου για τα τα παράξενα αυτά όντα φαίνεται πως έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα. Από τον Άδη όπου κατοικούσαν οι ψυχές οι καλικάντζαροι έβρισκαν την πόρτα ανοιχτή, ανέβαιναν στη γη και δρούσαν ανεξέλεγκτοι χωρίς να μπορεί κανείς να τους περιορίσει.

Στο Βυζάντιο υπήρχε ένα έθιμο λίγο πριν την περίοδο των Χριστουγέννων σύμφωνα με το οποίο διάφοροι μασκαράδες με καλυμμένα πρόσωπα έκαναν με πολύ θράσος ότι ήθελαν και διατάρασσαν την ησυχία της κάθε γετονιάς. Έμπαιναν απρόσκλητοι στα σπίτια, έκλεβαν φαγητά και γλυκά ή πείραζαν τους περαστικούς.

Ακόμη και όταν οι νοικοκύρηδες έκλειναν πόρτες και παράθυρα για να γλιτώσουν από τη δράση τους αυτοί πάλι κατάφερναν να τρυπώσουν από τις καμινάδες! Κάπως έτσι δημιουργήθηκε ο μύθος των περίεργων αυτών πλασμάτων. Η πλούσια φαντασία του λαού μας σε συνδυασμό με τα ιδιαίτερα μασκαρέματα και συμπεριφορές γέννησαν τους κακομούτσουνους επισκέπτες ή απλά τους καλικάντζαρους.

Λίγα λόγια για τους καλικάντζαρους…Πότε κάνουν την εμφάνιση τους στη γη;

Όλοι οι καλικάντζαροι έχουν μεταξύ τους ένα κοινό χαρακτηριστικό. Είναι άσχημοι! Ο καθένας από αυτούς έχει και ένα κουσούρι. Μπορεί να είναι στραβοχέρηδες, μονόματοι, στραβοί, στραβόστομοι. Οι καλικάντζαροι είναι ιδιαίτερα ψηλοί ή νάνοι, μαλλιαροί με κόκκινα μάτια, πόδια τράγου ή γαϊδάρου(στη Σύρο τους αποκαλούν “μισοί άνθρωποι, μισοί γαϊδούρια”) αλλά και γυμνοί ή ρακένδυτοι με σκούφο από γουρουνότριχες και ό,τι άλλο μπορεί κάποιος να φανταστεί.

Κατά τη λαϊκή δοξασία είναι δαιμονικά όντα, που έρχονται στην επιφάνεια της γης την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι τα Θεοφάνεια. Εμφανίζονται δηλαδή την περίοδο που είναι αβάπτιστος ο Χριστός. Ο αγιασμός των Θεοφανείων στέλνει τους καλικάντζαρους στα έγκατα της γης όπου προσπαθούν με τσεκούρια και πριόνια να κόψουν το δένδρο που κρατάει τη γη. Το δένδρο της ζωής θα λέγαμε.

Το δένδρο των Χριστουγέννων συμβολίζει την ακεραιότητα και τη δύναμη του Χριστού να προστατεύει τους ανθρώπους.

Την Παραμονή των Χριστουγέννων έχουν σχεδόν ολοκληρώσει το έργο τους και βγαίνουν από το φόβο μην τους καταπλακώσει η ετοιμόρροπη γη. Κατοικούν σε μονοπάτια, γεφύρια, μύλους και εμφανίζονται μόνο τη νύχτα για να κάνουν τις σκανταλιές τους ενώ εξαφανίζονται με το τρίτο λάλημα του πετεινού. Λένε πως το άκουσμα τους είναι σαν το γέλιο μικρών παιδιών. Στην Κρήτη σύμφωνα με τον μύθο τα παιδιά που γεννιούνται την ημέρα των Χριστουγέννων μεταμορφώνονται κάθε χρόνο την παραμονή της γέννησης του Θεανθρώπου σε καρακοτζόληδες(καλικάντζαροι δηλαδή) και ξαναγίνονται άνθρωποι μόλις ραντιστούν με τον αγιασμό των Θεοφανείων.

Οι περίεργες συνήθειες των καλικάντζαρων

Οι καλικάντζαροι μπορεί να τρώνε βατράχια, φίδια, σκουλήκια και ποντίκια, η αδυναμία τους όμως είναι οι χριστουγεννιάτικες λιχουδιές! Τρελαίνονται για κρέας και γλυκά ενώ έχουν μία ιδιαίτερη προτίμηση στα σύκα! Όταν τελειώνουν το φαγητό χορεύουν. Επίσης είναι ιδαίτερα ευκίνητοι. Τα χέρια και τα πόδια τους μακραίνουν και έτσι χωράνε σε στέγες και καμινάδες. Οι πιο γνωστοί από αυτούς είναι οι ακόλουθοι: Ο “Μαλαγάνας” που ξεγελάει τα παιδιά με γλυκόλογα και τους παίρνει τα γλυκά, ο “Κουλοχέρης” που μοιάζει σαραβαλιασμένος με ένα κοντό χέρι και το άλλο μακρύ κι όλο μπερδεύεται και πέφτει κάτω, ο “Κατσικοπόδαρος” που είναι φαλακρός, με ένα κατσικίσιο πόδι και γρουσούζης , ο “Μαλαπέρδας” που έχει την άσχημη συνήθεια να ουρεί στα φαγητά την ώρα που μαγειρεύονται, ο “Στραβολαίμης” ο οποίος γυρνάει συνεχώς το κεφάλι του σαν σβούρα αλλά και τόσο πολλοί άλλοι καθώς η φαντασία δεν τελειώνει!

Οι καλικάντζαροι ενώ είναι πονηροί είναι ταυτόχρονα και κουτοί. Θέλουν πολύ να βλάψουν τους ανθρώπους όμως φιλονικούν τόσο πολύ μεταξύ τους που συνήθως δεν το καταφέρνουν. Αυτό που κάνουν συνήθως είναι να προκαλούν αναστάτωση. Μπαίνουν στα σπίτια με μόνο τους σκοπό να αναστατώσουν όσο περισσσότερο μπορούν!

Όταν μαγειρεύουν οι νοικοκυρές οι καλικάντζαροι απλώνουν τα χέρια τους και βουτούν τηγανίτες ή άλλες λιχουδιές με αλεύρι στο τηγάνι. Επίσης μπαίνουν στην καπνοδόχο και αρπάζουν ό,τι ψήνεται εκείνη τη στιγμή.

Πως διώχνουμε τους “ανεπιθύμητους επισκέπτες”;

Οι καλικάντζαροι φοβούνται ιδιαίτερα τη φωτιά γι΄αυτό και όλο το δωδεκαήμερο τα τζάκια παραμένουν αναμμένα. Τα παλιά πράγματα δεν πετιούνται αλλά καίγονται στο τζάκι για να τους απωθήσουν. Ένα παλιό δερμάτινο παπούτσι με αλάτι στη φωτιά μπορεί να φέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Η οσμή του καμμένου δέρματος σε συνδυασμό με τον ήχο του αλατιού όταν πέφτει στη φωτιά έχουν αποτρεπτικές ιδιότητες. Στα χωριά επίσης οι νοικοκυραίοι σκέπαζαν το χοιρινό κρέας με σπαράγγια για να το προφυλάξουν από τους καλικάντζαρους. Οι καλικάντζαροι έχουν μεγάλη αδυναμία στο χοιρινό κρέας και σκαρφίζονται ότι μπορούν για να το φάνε, τα σπαράγγια όμως όταν είναι ξερά γίνονται σαν σκληρός αγκαθωτός θάμνος που εμποδίζει τα ενοχλητικά πλασματάκια να πλησιάσουν.

Ένα – δύο, ένα – δύο, φτου κι απ΄την αρχή!

Οι κακές επιδόσεις τους στα μαθηματικά είναι σύμμαχος μας στις γιορτές! Οι νοικοκυρές εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι οι καλικάντζαροι ξέρουν να μετρούν μέχρι το δύο και κρεμούν έξω από την πόρτα τους μία τούφα λινάρι ή ένα κόσκινο. Αυτοί ως περίεργοι που είναι αρχίζουν να μετρούν τις τρύπες: «Ένα – δύο, ένα – δύο» και μετά επειδή μπερδεύονται αρχίζουν να τσακώνονται και πάλι μεταξύ τους.

Άλλος ένας καλός τρόπος απαλλαγής από τα μικρά καλικαντζαράκια είναι το λιβάνι καθώς το απεχθάνονται και αυτό. Οι γυναίκες συνηθίζουν να λιβανίζουν κάθε απόγευμα όλο το δωδεκαήμερο και έχουν το κεφάλι τους ήσυχο. Οι καλικάντζαροι εξαφανίζονται οριστικά τα Θεοφάνεια.

Καθώς ο παπάς αγιάζει τα σπίτια οι καλικάντζαροι τρέχουν για να σωθούν λέγοντας: «Φευγέτε να φεύγωμε τι έρχεται ο τρελόπαπας με την αγιαστούρα και με τη βρεχτούρα του. Μας άγιασε μας έβρεξε και μας, μας εκατέκαψε!»

Μετά την αποχώρηση τους, η στάχτη από τα τζάκια πετιέται και οι άνθρωποι καθαρίζουν τα πάντα για να απαλλαγούν και τη νέα χρονιά από αυτούς.

Έθιμα σε μέρη της Ελλάδας

Διάφορα έθιμα με ρίζες στις διονυσιακές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας αλλά και από την εποχή της Τουρκοκρατίας αναβιώνουν κάθε χρόνο τις ημέρες των Θεοφανείων σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Τα περισσότερα που σχετίζονται με μεταμφιέσεις έχουν συνδεθεί με τους μύθους των καλικάντζαρων.

Κάποια από αυτά είναι η πομπή των «Μωρόγερων», που γίνεται στα χωριά της Κοζάνης, οι «Αράπηδες» σε χωριά της Καβάλας και τα «Ραγκουτσάρια» από τις 6 έως 8 Ιανουαρίου στην Καστοριά όπου οι κάτοικοι της πόλης παραδίνονται σ’ ένα ξεχωριστό Διονυσιακό ξεφάντωμα. Γλεντούν και χορεύουν γεμάτοι κέφι και χαρά!

Τα «Μπαμπούγερα» στη Δράμα αποτελούν παραλλαγή των μεταμφιέσεων του Δωδεκαημέρου. Το έθιμο ξεκινά την παραμονή των Θεοφανείων με τις γυναίκες να σκορπίζουν στάχτη με το δεξί χέρι γύρω από το σπίτι προφέροντας λόγια που ξορκίζουν τα καλικάντζουρα αλλά και τα φίδια το καλοκαίρι. Μετά τον αγιασμό τα μπαμπούγερα – άνδρες με ζωόμορφες μεταμφιέσεις, γυρίζουν τους δρόμους του χωριού κυνηγώντας όσους συναντούν, ζητώντας συμβολικά κάποιο φιλοφώρημα.

Οι σκανταλιάρηδες των Χριστουγέννων σε κάποιους προκαλούν συναισθήματα συμπάθειας και γέλιου και σε κάποιους άλλους εκνευρισμό! Σε κάθε περίπτωση οι καλικάντζαροι θα είναι πάντα ένας χαριτωμένος μύθος συνδεδεμένος με την ομορφότερη εποχή του χρόνου και τα έθιμα μας.